Yamaha FS1: een felle tweetakt die een generatie op weg zette

Eind jaren zestig was de kleine sportmotor in Japan volop in ontwikkeling. Fabrikanten wedijverden om jonge kopers met machines die eruitzagen als een racer en zich ook zo gedroegen. Yamaha bracht in 1969 de FS-1 uit, een 50 cc straatsportmodel dat het merk zelf omschrijft als een machine met een kortslagige, hoogtoerige en krachtige motor. Volgens Yamaha leverde die bij de introductie 6,0 pk bij 9.000 toeren, voor een machine van 70 kilogram.

Die cijfers zijn de Japanse introductiegegevens, en precies daar begint het verhaal voor Europese liefhebbers. De FS1 werd een wereldwijd model dat per land werd aangepast aan de plaatselijke regels. Hetzelfde basisontwerp leidde zo tot een familie van uitvoeringen met andere letters, andere versnellingsbakken en andere uitrusting, maar met eenzelfde herkenbare silhouet.

Yamaha bouwde de FS-1 rond een geperst stalen ruggengraatframe, een constructie die toen veel gebruikt werd voor lichte motoren. Het frame draagt de tank, de motor hangt eronder, en dat geeft een compacte, lage bouw. Wat de FS1 onderscheidde, was de vormgeving die erop werd gezet: een zadel in racerstijl, een langgerekte tank en een rechte stuurstang. Het geheel oogde gedurfd en sportief, en dat was precies de bedoeling.

Die combinatie van een eenvoudig, sterk frame en een uitgesproken sportieve lijn maakte de FS1 aantrekkelijk voor een breed publiek. Hij was licht genoeg voor beginnende rijders en had toch het uiterlijk van iets snellers. Dat verklaart voor een groot deel waarom hij in zoveel landen zijn plaats vond.

De FS1 heeft een luchtgekoelde tweetakt-eencilinder van 49 cc. Deze motor heeft geen nokkenas met bediende in- en uitlaatkleppen zoals een viertakt; het mengsel komt via poorten in de cilinder en de verbranding gebeurt bij elke omwenteling. Bij de FS1 wordt de inlaat geregeld door een roterende schijf op de krukas. Die schijf heeft een uitsparing die de inlaat alleen opent op het juiste moment. Zo kan de fabrikant de inlaattiming onafhankelijk van de zuiger bepalen, wat een levendige motor oplevert die graag toeren maakt.

Voor de werkplaats betekent dit dat de inlaatschijf, het deksel waarin ze draait en de afdichting van het carter belangrijke punten zijn. Een tweetakt gebruikt het carter als voorcompressieruimte. Lekt een keerring of pakking, dan raakt het mengsel uit balans, met slechte stationaire loop of een te arme motor als gevolg. Ook de ontsteking verdient aandacht: een verkeerde tijdsinstelling kan een FS1 hardnekkig slecht laten lopen. Onze eigen FS1 DX uit 1977 kwam precies met zo’n probleem binnen.

Over het elektrische systeem en de smering bestaat geen eenduidig verhaal voor alle uitvoeringen. Per markt en uitvoering verschillen onder meer remmen, smeringssysteem, transmissie en elektrische uitrusting. Wie instellingen of onderhoudsvoorschriften overneemt, moet eerst weten welk systeem op zijn exemplaar hoort.

In Europa werd de FS1 aangepast aan de bromfietsregels van elk land. De Britse uitvoering kreeg de letter E en werd als FS1E bekend. In het Verenigd Koninkrijk speelde de wetgeving een grote rol: voor bromfietsen die vanaf 1 augustus 1977 werden ingeschreven, gold daar een maximumsnelheid van 30 mph (circa 48 km/u). De FS1E had pedalen, die tijdens het rijden als voetsteunen konden dienen.

De DX-aanduiding is in de Lage Landen vertrouwd. Onderdelendocumentatie van Yamaha voor 1979 onderscheidt de FS1 en de FS1-DX met afzonderlijke modelcodes per land: 3F5 voor België, 3F2 voor West-Duitsland, 3F0 en 3F1 voor Zweden en 3F4 voor Noorwegen. Werkplaatshandboeken noemen daarnaast benamingen als FS1E-DX, FS1E-A, FS1M en FS1SE. Die letters zijn geen sierwoorden: ze verwijzen naar verschillen in uitrusting en markt.

De kaarten hieronder tonen de gedocumenteerde benamingen. Ze vormen geen volledige wereldwijde lijst en geen modeljaaroverzicht. Voor uw eigen exemplaar is de combinatie van markt, frame- en motornummer en de passende fabriekspublicatie bepalend.

Voor veel jongeren in de jaren zeventig was de FS1 de machine waarmee de wereld groter werd. Hij was snel genoeg om indruk te maken en eenvoudig genoeg om zelf aan te sleutelen. In Groot-Brittannië kreeg de FS1E zelfs een eigen bijnaam, de Fizzy, en ook bij ons roept het model bij veel mensen herinneringen op aan hun eerste vrijheid op twee wielen.

Vandaag is de FS1 een geliefde klassieker juist omdat hij zo herkenbaar is. Het geluid van een goed lopende tweetakt met inlaatschijf, het lichte gewicht en de sportieve lijn maken hem ook nu nog een plezierige machine. Wie er een laat herstellen, kiest vaak niet voor snelheid maar voor dat gevoel van toen, met de betrouwbaarheid die een zorgvuldige revisie kan geven.

Bij een FS1 is identificatie geen formaliteit. Veel exemplaren hebben in de loop der jaren onderdelen van andere uitvoeringen of aftermarket-delen gekregen. Een DX-sticker of een gewijzigd voorwiel is op zichzelf geen sluitend bewijs van de uitvoering. Noteer modelcode, markt, frame- en motornummer en vergelijk die met de fabriekspublicatie voor uw markt.

Bij de revisie kijken we onder meer naar carterafdichting, krukas en lagers, cilinder en zuiger, koppeling, schakeling, carburatie en ontsteking. Bepaal eerst welk smeringssysteem op uw exemplaar hoort voordat u instellingen overneemt. Daarna kiest u: een technisch herstel met behoud van de bestaande afwerking, of een bredere restauratie waarbij ook carrosserie en lak aan bod komen.